پژوهشگران شواهد تازهای پیدا کردهاند که نشان میدهد کاهش پروتئینی به نام منین (Menin) در هیپوتالاموس میتواند با برخی تغییرات مرتبط با افزایش سن و افت عملکرد شناختی ارتباط داشته باشد. در آزمایشهای انجامشده روی موشها، افزایش منین در بخشی از هیپوتالاموس توانست برخی شاخصهای پیری را بهبود دهد و مصرف اسیدآمینه دیسرین (D-serine) نیز عملکرد یادگیری و حافظه را بهتر کرد. با این حال، این نتایج هنوز برای انسان اثبات نشدهاند.
مغز چگونه میتواند بر روند پیری بدن اثر بگذارد؟
پیری تنها نتیجه فرسودگی تدریجی اندامهای بدن نیست. پژوهشهای سالهای اخیر نشان دادهاند که مغز نیز میتواند در تنظیم فرایندهای مرتبط با پیری نقش داشته باشد. یکی از مهمترین مناطق مغز در این زمینه هیپوتالاموس است؛ ناحیهای کوچک که در تنظیم دمای بدن، گرسنگی، متابولیسم، خواب و فعالیت هورمونی نقش دارد.
هیپوتالاموس همچنین با فرایندهای التهابی و متابولیک بدن ارتباط دارد. به همین دلیل، تغییرات ایجادشده در این ناحیه میتواند پیامدهایی فراتر از عملکرد مغز داشته باشد.
مطالعهای که توسط پژوهشگران دانشگاه شیامن در چین انجام شد، به بررسی نقش پروتئینی به نام منین در هیپوتالاموس پرداخت. یافتهها نشان دادند که میزان این پروتئین با افزایش سن در برخی نورونهای هیپوتالاموس کاهش پیدا میکند. این کاهش با افزایش التهاب عصبی، تغییرات جسمانی مرتبط با پیری و افت عملکرد شناختی همراه بود.
کاهش منین با تغییرات مرتبط با پیری ارتباط دارد
پژوهشگران ابتدا میزان منین را در چند بخش مختلف مغز موشهای جوان و سالمند بررسی کردند. کاهش منین در هیپوتالاموس نسبت به برخی مناطق دیگر مغز برجستهتر بود.
بررسیهای دقیقتر نشان داد که این کاهش بیشتر در نورونهای خاصی از بخش هسته ونترومدیال هیپوتالاموس رخ میدهد. در مقابل، چنین کاهش قابلتوجهی در برخی سلولهای پشتیبان مغز، از جمله آستروسیتها و میکروگلیا، مشاهده نشد.
برای بررسی نقش منین، دانشمندان فعالیت این پروتئین را در هیپوتالاموس موشها کاهش دادند. موشهایی که با کاهش منین مواجه شدند، نشانههایی از پیری زودرس نشان دادند.
این تغییرات شامل افزایش التهاب در هیپوتالاموس، کاهش توده استخوانی، نازک شدن پوست، افت عملکرد شناختی و اختلال در برخی فرایندهای متابولیک بود. در برخی آزمایشها نیز کاهش منین با کوتاهتر شدن طول عمر موشها همراه شد.
این نتایج نشان داد که کاهش منین ممکن است تنها پیامد افزایش سن نباشد و احتمال دارد در ایجاد یا تشدید برخی تغییرات مرتبط با پیری نیز نقش داشته باشد. البته چنین نتیجهای به معنای شناسایی یک عامل واحد برای پیری نیست؛ زیرا پیری فرایندی پیچیده است و مسیرهای زیستی متعددی در آن دخالت دارند.
افزایش منین برخی نشانههای پیری را در موشها بهبود داد
پژوهشگران سپس سؤال مهمتری را بررسی کردند: اگر کاهش منین با پیری ارتباط داشته باشد، آیا افزایش دوباره آن میتواند برخی تغییرات ایجادشده را بهبود دهد؟
برای پاسخ به این سؤال، محققان فعالیت منین را در بخش مشخصی از هیپوتالاموس موشهای ۲۰ ماهه افزایش دادند. پس از حدود ۳۰ روز، تغییراتی در چند شاخص مرتبط با پیری مشاهده شد.
موشهای تحت این مداخله افزایش ضخامت پوست، افزایش توده استخوانی و بهبود عملکرد در برخی آزمونهای یادگیری، حافظه و تعادل را نشان دادند. همچنین برخی شاخصهای التهاب و اختلالات متابولیک نیز بهبود پیدا کردند.
در یک ارزیابی جداگانه نیز موشهایی که این مداخله را دریافت کرده بودند، طول عمر بیشتری نسبت به گروه کنترل داشتند.
این یافتهها اهمیت زیادی دارند، اما باید با احتیاط تفسیر شوند. پژوهش روی حیوانات انجام شده است و روش افزایش منین در هیپوتالاموس، یک مداخله آزمایشگاهی و ژنتیکی بوده است. بنابراین نمیتوان از این نتایج نتیجه گرفت که افزایش منین در انسان میتواند پیری را متوقف یا معکوس کند.
نقش منین در التهاب مغز
یکی از توضیحات احتمالی برای این یافتهها به التهاب عصبی مربوط میشود.
التهاب بخشی طبیعی از سیستم دفاعی بدن است. با این حال، التهاب طولانیمدت در مغز میتواند عملکرد طبیعی سلولهای عصبی را مختل کند و با برخی تغییرات مرتبط با افزایش سن همراه شود.
پژوهشگران دریافتند که منین در تنظیم مسیرهای مرتبط با التهاب نقش دارد. زمانی که سطح این پروتئین در هیپوتالاموس کاهش پیدا کرد، فعالیت برخی مسیرهای التهابی افزایش یافت.
بنابراین، کاهش منین ممکن است از طریق افزایش التهاب هیپوتالاموس، بخشی از تغییرات مرتبط با پیری را تحت تأثیر قرار دهد.
دیسرین چه ارتباطی با حافظه دارد؟
یکی از یافتههای جالب مطالعه به دیسرین مربوط میشود. دیسرین یک اسیدآمینه است که در فعالیتهای مختلف مغز نقش دارد و میتواند گیرندههای NMDA را تنظیم کند.
گیرندههای NMDA در ارتباط میان نورونها اهمیت دارند و در فرایندهایی مانند یادگیری و شکلگیری حافظه نقش ایفا میکنند.
پژوهشگران مشاهده کردند که با کاهش منین، سطح دیسرین نیز کاهش پیدا میکند. بررسیهای بیشتر نشان داد که منین میتواند بر مسیر زیستی تولید سرین اثر بگذارد و در نتیجه، کاهش فعالیت منین ممکن است به کاهش دسترسی مغز به دیسرین منجر شود.
محققان برای بررسی این ارتباط، دیسرین را به آب آشامیدنی موشهای سالمند اضافه کردند. پس از سه هفته، عملکرد حیوانات در برخی آزمونهای یادگیری و حافظه بهتر شد.
با این حال، دیسرین نتوانست تمام اثرات افزایش منین را ایجاد کند. در حالی که افزایش منین علاوه بر عملکرد شناختی، برخی شاخصهای جسمانی پیری را نیز بهبود داد، دیسرین بیشتر بر عملکرد شناختی اثر گذاشت و نتوانست کاهش توده استخوانی یا نازک شدن پوست را برطرف کند.
این تفاوت نشان میدهد که منین احتمالاً از طریق چند مسیر زیستی مختلف بر روند پیری اثر میگذارد و دیسرین تنها یکی از این مسیرها را تحت تأثیر قرار میدهد.
آیا دیسرین میتواند حافظه انسان را هم تقویت کند؟
این بخش از یافتهها برای سلامت شناختی جذاب است، اما شواهد انسانی هنوز محدود هستند.
در یک مطالعه کوچک، اثر دیسرین بر شناخت در ۵۰ سالمند سالم بررسی شد. شرکتکنندگان پس از دریافت این ماده در یکی از آزمونهای یادگیری فضایی و حل مسئله عملکرد بهتری نشان دادند، اما در سایر آزمونهای شناختی و شاخصهای خلقی، بهبود معناداری مشاهده نشد.
از سوی دیگر، پژوهشهای جدیدتر نشان میدهند که نقش دیسرین در مغز ساده نیست. میزان این ماده ممکن است بسته به وضعیت مغز، زمان مداخله و بیماری مورد بررسی، آثار متفاوتی داشته باشد.
برای مثال، یک مطالعه در سال ۲۰۲۵ روی موشهای دارای ویژگیهای مرتبط با بیماری آلزایمر نشان داد که افزایش زودهنگام دیسرین با اختلال در پیامرسانی مغزی همراه بوده است. بنابراین، نمیتوان گفت هرچه دیسرین بیشتر باشد، حافظه بهتر خواهد شد.
خطر مصرف خودسرانه دیسرین
یکی از مهمترین نکاتی که در تفسیر این یافتهها باید در نظر گرفت، تفاوت میان آزمایش حیوانی و مصرف مکمل در انسان است.
شواهد کافی برای اثبات ایمنی و اثربخشی مصرف طولانیمدت دیسرین با هدف جلوگیری از افت حافظه در افراد سالم وجود ندارد. همچنین در برخی آزمایشهای حیوانی، مصرف دوزهای بالا نگرانیهایی درباره سلامت کلیه ایجاد کرده است.
بنابراین، دیسرین در شرایط فعلی باید یک رویکرد آزمایشی در نظر گرفته شود، نه درمانی اثباتشده برای پیری مغز یا پیشگیری از افت حافظه.
همچنین مصرف غذاهای حاوی سرین، مانند سویا، تخممرغ، ماهی و مغزها، معادل دریافت دیسرین مورد استفاده در آزمایشهای حیوانی نیست. شکلهای مختلف سرین نقشهای زیستی متفاوتی دارند.
یافتههای جدیدتر، نقش هیپوتالاموس را پررنگتر کردهاند
پس از انتشار مطالعه اصلی در سال ۲۰۲۳، پژوهشهای دیگری نیز ارتباط میان هیپوتالاموس، متابولیسم، التهاب و روند پیری را بررسی کردند.
برای نمونه، پژوهشی در سال ۲۰۲۴ نشان داد که ارتباط میان برخی نورونهای هیپوتالاموس و بافت چربی میتواند فعالیت بدنی، عملکرد متابولیک مرتبط با سن و طول عمر موشها را تحت تأثیر قرار دهد.
مطالعات دیگر نیز به نقش سلولهای هیپوتالاموس در تنظیم ریتمهای زیستی و ارتباط میان مغز، عضله و بافت چربی پرداختهاند. مجموعه این یافتهها نشان میدهد که پیری احتمالاً نتیجه عملکرد یک کلید اصلی نیست. در عوض، شبکهای از مسیرهای عصبی، هورمونی، التهابی و متابولیک در این فرایند مشارکت دارند.
آیا میتوان با هدف قرار دادن مغز، روند پیری را کند کرد؟
یافتههای مربوط به منین این احتمال را مطرح میکنند که برخی فرایندهای مرتبط با پیری ممکن است تا حدی قابل تغییر باشند.
اگر کاهش منین در هیپوتالاموس واقعاً یکی از عوامل مؤثر بر پیری باشد، شناخت عواملی که باعث کاهش آن میشوند میتواند مسیر تازهای برای تحقیقات آینده ایجاد کند.
با این حال، هنوز پرسشهای مهمی بدون پاسخ باقی ماندهاند. برای مثال، مشخص نیست چرا سطح منین با افزایش سن کاهش پیدا میکند، چه مقدار از تغییرات ایجادشده با افزایش منین قابل برگشت است و آیا چنین مداخلهای در انسان نیز میتواند نتیجه مشابهی داشته باشد.
همچنین باید مشخص شود که دستکاری منین یا مسیر دیسرین در بلندمدت چه پیامدهایی برای سایر سیستمهای بدن خواهد داشت.
اهمیت این یافتهها برای شناخت پیری مغز
این پژوهش نگاه جالبی به رابطه میان مغز و پیری ارائه میدهد. یافتهها نشان میدهند که هیپوتالاموس ممکن است فقط یک مرکز تنظیم اشتها، خواب و متابولیسم نباشد؛ بلکه در هماهنگی برخی تغییرات سیستمیک مرتبط با افزایش سن نیز نقش داشته باشد.
از سوی دیگر، ارتباط میان منین، التهاب عصبی و دیسرین نشان میدهد که تغییرات مولکولی در مغز میتوانند بر عملکرد شناختی اثر بگذارند.
با این حال، فاصله میان یک یافته امیدوارکننده در موش و یک درمان قابل استفاده برای انسان بسیار زیاد است. برای مشخص شدن ارزش درمانی این مسیر، مطالعات بیشتری در مدلهای حیوانی و سپس کارآزماییهای بالینی انسانی مورد نیاز است.
در حال حاضر، مهمترین پیام این پژوهش آن نیست که دانشمندان درمانی برای معکوس کردن پیری پیدا کردهاند؛ بلکه این است که برخی مسیرهای زیستی مرتبط با پیری ممکن است بیش از آنچه تصور میشد قابل تغییر باشند. مطالعه منین و دیسرین یکی از شواهدی است که توجه پژوهشگران را به نقش مغز در تنظیم پیری جلب کرده است.
شناسنامه و منبع مقاله علمی
عنوان اصلی مقاله: Hypothalamic Menin regulates systemic aging and cognitive decline
عنوان فارسی مقاله: منین هیپوتالاموس، پیری سیستمیک و افت شناختی را تنظیم میکند
نویسندگان: Lige Leng، Ziqi Yuan، Xiao Su، Zhenlei Chen، Shangchen Yang، Meiqin Chen، Kai Zhuang، Hui Lin، Hao Sun، Huifang Li، Maoqiang Xue، Jun Xu، Jingqi Yan، Zhenyi Chen، Tifei Yuan و Jie Zhang
مرجع و مجله: PLOS Biology، جلد ۲۱، شماره ۳، مقاله e3002033، منتشرشده در ۱۶ مارس ۲۰۲۳
شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI): PMCID: PMC10019680 | PMID: ۳۶۹۲۸۲۵۳ | DOI: ۱۰.۱۳۷۱/journal.pbio.۳۰۰۲۰۳۳
لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.3002033
منبع خبر: ScienceDaily، با استفاده از مطالب ارائهشده توسط PLOS، منتشرشده در اکتبر ۲۰۲۶
