خودشیفتگی و رواندرمانی همیشه رابطه ساده و یکسانی ندارند. پژوهش جدیدی نشان میدهد که نوع ویژگیهای خودشیفتهوار میتواند در نگرش افراد نسبت به دریافت کمک روانشناختی نقش داشته باشد.
نتایج این پژوهش نشان داد افرادی که ویژگیهای «رقابتجویی خودشیفتهوار» بیشتری دارند، نگرش منفیتری نسبت به کمک روانشناختی نشان میدهند. در مقابل، افرادی که ویژگیهای «تحسینطلبی خودشیفتهوار» بیشتری دارند، ممکن است نگرش مثبتتری به رواندرمانی داشته باشند.
پژوهشگران همچنین دریافتند که احساس سردی نسبت به متخصصان سلامت روان میتواند بخشی از ارتباط میان رقابتجویی خودشیفتهوار و نگرش منفی به کمک روانشناختی را توضیح دهد.
این یافته اهمیت یک نکته را نشان میدهد: خودشیفتگی یک ویژگی یکدست نیست. شکلهای مختلف آن میتوانند رفتارها و نگرشهای متفاوتی ایجاد کنند.
خودشیفتگی فقط یک شکل ندارد
در روانشناسی شخصیت، پژوهشگران خودشیفتگی را مجموعهای از ویژگیهای مرتبط اما متفاوت میدانند. برخی افراد ممکن است اعتمادبهنفس بالا، میل به دیدهشدن و تمایل به جلب تحسین داشته باشند. برخی دیگر ممکن است در روابط اجتماعی حالت رقابتی، خصمانه و دفاعی بیشتری نشان دهند.
پژوهش جدید بر دو جنبه از خودشیفتگی بزرگمنشانه تمرکز کرد: تحسینطلبی خودشیفتهوار و رقابتجویی خودشیفتهوار.
تحسینطلبی خودشیفتهوار به راهبردی برای جلب توجه و ارزش اجتماعی مربوط میشود. فرد ممکن است خود را توانمند و خاص بداند و بخواهد دیگران نیز این ویژگیها را تأیید کنند.
رقابتجویی خودشیفتهوار الگوی متفاوتی دارد. در این حالت، فرد برای محافظت از تصویر بزرگمنشانه خود ممکن است دیگران را بیارزش کند، با آنها رقابت کند یا نسبت به تهدیدهای مربوط به جایگاه خود واکنش دفاعی نشان دهد.
همین تفاوت میتواند توضیح دهد که چرا دو فرد دارای ویژگیهای خودشیفتهوار، نگرش یکسانی نسبت به رواندرمانی ندارند.
چرا برخی افراد خودشیفته ممکن است از رواندرمانی فاصله بگیرند؟
دریافت کمک روانشناختی معمولاً به پذیرش نوعی آسیبپذیری نیاز دارد. فرد باید درباره مشکلات شخصی خود صحبت کند و گاهی دیدگاههای یک متخصص را درباره افکار، احساسات و رفتارهای خود بپذیرد.
این شرایط ممکن است برای افرادی که ویژگیهای رقابتجویی خودشیفتهوار بیشتری دارند، ناخوشایند باشد.
رواندرمانی همچنین نوعی رابطه نامتقارن ایجاد میکند. درمانگر دانش تخصصی دارد و ممکن است درباره الگوهای رفتاری یا هیجانی فرد بازخورد بدهد. چنین موقعیتی میتواند برای فردی که نسبت به ارزیابی دیگران حساس است، تهدیدکننده به نظر برسد.
از این دیدگاه، مسئله فقط این نیست که فرد درباره «رواندرمانی» چه فکری میکند. احساس او نسبت به روانشناسان، رواندرمانگران و روانپزشکان نیز اهمیت دارد.
پژوهش جدید دقیقاً همین موضوع را بررسی کرد و دریافت که سردی عاطفی نسبت به متخصصان سلامت روان با نگرش منفیتر نسبت به کمک روانشناختی ارتباط دارد.
پژوهش چگونه انجام شد؟
مارتا روگوزا و همکارانش این موضوع را در سه مطالعه بررسی کردند. پژوهشگران از نمونههایی در لهستان و آمریکا استفاده کردند تا ببینند آیا الگوی مشاهدهشده در زمینههای فرهنگی متفاوت نیز تکرار میشود یا نه.
مطالعه اول؛ بیش از ۱۶۰۰ نفر در لهستان
در مطالعه نخست، ۱۶۲۲ بزرگسال لهستانی در پژوهش شرکت کردند.
پژوهشگران میزان دو ویژگی خودشیفتهوار را بررسی کردند:
- تحسینطلبی خودشیفتهوار
- رقابتجویی خودشیفتهوار
سپس نگرش شرکتکنندگان نسبت به دریافت کمک حرفهای روانشناختی ارزیابی شد.
نتایج تفاوت روشنی را نشان داد. رقابتجویی خودشیفتهوار با نگرش کمتر مثبت نسبت به کمک روانشناختی ارتباط داشت. در مقابل، تحسینطلبی خودشیفتهوار با نگرش مثبتتر نسبت به دریافت کمک ارتباط نشان داد.
این نتیجه نشان میدهد که نمیتوان همه ویژگیهای خودشیفتهوار را در یک گروه قرار داد و انتظار داشت که رابطه آنها با رواندرمانی یکسان باشد.
مطالعه دوم؛ بررسی الگو در آمریکا
پژوهشگران برای بررسی قابلیت تکرار این یافتهها، مطالعه دوم را با ۵۵۶ بزرگسال آمریکایی انجام دادند.
در این مرحله، علاوه بر ویژگیهای خودشیفتهوار و نگرش نسبت به کمک روانشناختی، احساس شرکتکنندگان نسبت به متخصصان سلامت روان نیز بررسی شد.
شرکتکنندگان میزان احساس مثبت یا منفی خود را نسبت به متخصصان سلامت روان گزارش کردند. پژوهشگران همچنین احساس آنها نسبت به افرادی را که با اختلالات روانی تشخیص داده شدهاند، بررسی کردند.
نتایج مطالعه دوم با مطالعه نخست همخوانی داشت.
رقابتجویی خودشیفتهوار با نگرش منفیتر نسبت به کمک روانشناختی همراه بود. این ویژگی همچنین با احساس سردتر نسبت به متخصصان سلامت روان ارتباط داشت.
اما نکته مهمتر در تحلیل آماری دیده شد. احساس سردی نسبت به متخصصان سلامت روان، ارتباط میان رقابتجویی خودشیفتهوار و نگرش منفی به کمک روانشناختی را از نظر آماری توضیح میداد.
در مقابل، احساس منفی نسبت به افراد مبتلا به اختلالات روانی چنین نقشی نداشت.
مطالعه سوم؛ روانشناس، رواندرمانگر یا روانپزشک؟
پژوهشگران در مطالعه سوم سراغ ۶۴۷ بزرگسال دیگر در لهستان رفتند.
این بار آنها احساس شرکتکنندگان نسبت به متخصصان مختلف سلامت روان را جداگانه بررسی کردند. این گروهها شامل روانشناسان، رواندرمانگران و روانپزشکان بودند.
نتایج دوباره الگوی مشابهی را نشان داد.
رقابتجویی خودشیفتهوار با احساس سردتر نسبت به هر سه گروه متخصص ارتباط داشت. این احساس سرد نیز با نگرش منفیتر نسبت به دریافت کمک روانشناختی همراه بود.
در مقابل، تحسینطلبی خودشیفتهوار با احساس گرمتر نسبت به رواندرمانگران ارتباط داشت. این احساس مثبت نیز با نگرش مساعدتر نسبت به کمک روانشناختی همراه بود.
بنابراین، یک ویژگی خودشیفتهوار ممکن است فرد را از درمان دور کند، در حالی که ویژگی دیگری میتواند با پذیرش بیشتر درمان همراه باشد.
چرا تحسینطلبی خودشیفتهوار میتواند با نگرش مثبت به درمان همراه باشد؟
این بخش از یافتهها اهمیت زیادی دارد.
تحسینطلبی خودشیفتهوار معمولاً با تمایل به جلب توجه، تأیید اجتماعی و نمایش توانمندی همراه است. بنابراین، برخی افراد دارای این ویژگی ممکن است رواندرمانی را فرصتی برای رشد شخصی یا بهبود تصویر خود ببینند.
برای چنین فردی، مراجعه به درمانگر لزوماً به معنای پذیرش ضعف نیست. او ممکن است درمان را نوعی سرمایهگذاری روی خود بداند.
البته این پژوهش درباره انگیزه دقیق این افراد نتیجه قطعی ارائه نمیکند. پژوهشگران نیز پیشنهاد کردهاند مطالعات آینده بررسی کنند که آیا نگرش مثبت این افراد واقعاً از تمایل به رشد شخصی ناشی میشود یا انگیزههای دیگری مانند حفظ تصویر اجتماعی در آن نقش دارد.
رقابتجویی خودشیفتهوار چه چیزی را تهدیدکننده میبیند؟
یکی از توضیحات احتمالی به تهدید برای تصویر ذهنی فرد از خودش مربوط میشود.
فردی که رقابتجویی خودشیفتهوار بالایی دارد، ممکن است برای حفظ احساس برتری خود به مقایسه با دیگران و بیارزش کردن آنها متکی باشد. در چنین شرایطی، قرار گرفتن در موقعیتی که یک متخصص رفتار و افکار او را ارزیابی میکند، میتواند ناراحتکننده باشد.
درمانگر ممکن است درباره الگوهای ارتباطی، خشم، تعارض یا شیوه برخورد فرد با دیگران سؤال کند. پذیرش چنین بازخوردهایی به نوعی آمادگی برای بررسی نقاط ضعف نیاز دارد.
برای فردی که ارزیابی دیگران را تهدیدی برای جایگاه خود میداند، این فرایند ممکن است مقاومت ایجاد کند.
این توضیح با یافته اصلی پژوهش هماهنگ است؛ یعنی ارتباط میان رقابتجویی خودشیفتهوار، احساس سرد نسبت به متخصصان سلامت روان و نگرش منفی به کمک روانشناختی. با این حال، این توضیح هنوز یک تفسیر نظری است و پژوهش حاضر بهتنهایی علت این ارتباط را اثبات نمیکند.
این یافتهها به معنای «نرفتن افراد خودشیفته به درمان» نیست
یک نکته مهم باید روشن شود.
نتایج پژوهش نمیگویند افراد دارای ویژگیهای خودشیفتهوار هرگز به رواندرمانی مراجعه نمیکنند. همچنین نمیتوان بر اساس این مطالعه درباره یک فرد مشخص پیشبینی کرد که آیا درمان را میپذیرد یا نه.
پژوهشگران نگرش نسبت به کمک روانشناختی را بررسی کردند. نگرش منفی با رفتار واقعی یکسان نیست.
ممکن است فردی در یک پرسشنامه نگرش منفی نسبت به درمان نشان دهد، اما هنگام مواجهه با یک مشکل جدی در زندگی، به متخصص مراجعه کند.
بنابراین، یافتهها بیشتر درباره یک مانع روانشناختی احتمالی برای کمکخواهی صحبت میکنند، نه یک قانون قطعی درباره رفتار افراد دارای ویژگیهای خودشیفتهوار.
پیامدهای احتمالی برای رواندرمانی
این نتایج میتوانند برای متخصصان سلامت روان اهمیت داشته باشند.
اگر فردی ویژگیهای رقابتجویی خودشیفتهوار بالایی داشته باشد، ایجاد یک رابطه درمانی امن ممکن است اهمیت بیشتری پیدا کند. درمانگر باید مراقب باشد که فرایند درمان به شکل تحقیرآمیز یا تهدیدکننده تجربه نشود.
در چنین شرایطی، ایجاد اعتماد و توضیح روشن درباره نقش درمانگر میتواند به کاهش مقاومت کمک کند.
از سوی دیگر، درباره افراد دارای تحسینطلبی خودشیفتهوار ممکن است بتوان از انگیزههای مربوط به رشد، پیشرفت و بهبود عملکرد فرد استفاده کرد.
البته این پیشنهادها نیاز به بررسی مستقیم در پژوهشهای بالینی دارند. مطالعه حاضر بیشتر یک ارتباط روانشناختی را نشان میدهد و یک دستورالعمل درمانی ارائه نمیکند.
خودشیفتگی را نباید با اختلال شخصیت خودشیفته یکی دانست
یکی دیگر از نکات مهم این پژوهش، تفاوت میان ویژگیهای خودشیفتهوار و اختلال شخصیت خودشیفته است.
خودشیفتگی میتواند به شکل یک ویژگی شخصیتی در افراد مختلف با شدتهای متفاوت دیده شود. داشتن برخی ویژگیهای خودشیفتهوار بهتنهایی به معنای وجود اختلال شخصیت خودشیفته نیست.
پژوهش حاضر نیز ویژگیهای مختلف خودشیفتگی بزرگمنشانه را در جمعیت عمومی بررسی کرد. بنابراین، نباید نتایج آن را به همه افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته تعمیم داد. پژوهشهای شخصیت نیز بر چندبعدی بودن خودشیفتگی تأکید دارند.
محدودیتهای پژوهش
این پژوهش چند محدودیت مهم دارد.
نخست اینکه دادهها از طریق پرسشنامه و گزارش خود افراد جمعآوری شدند. چنین روشهایی ممکن است تحت تأثیر برداشت فرد از خودش قرار بگیرند.
دوم اینکه مطالعات حاضر در یک مقطع زمانی انجام شدند. بنابراین، نمیتوان گفت رقابتجویی خودشیفتهوار مستقیماً باعث نگرش منفی به درمان میشود.
برای مثال، ممکن است عوامل دیگری بر هر دو متغیر اثر بگذارند. همچنین ممکن است تجربههای قبلی فرد با نظام سلامت روان، فرهنگ، اعتماد به متخصصان یا نگرشهای اجتماعی در این رابطه نقش داشته باشند.
سوم اینکه پژوهش نگرش افراد را بررسی کرد، نه رفتار واقعی آنها. بنابراین، مشخص نیست چه تعداد از افرادی که نگرش منفی داشتند، در عمل از دریافت کمک خودداری میکردند.
پژوهشگران نیز برای بررسی علت و معلول، مطالعات طولی و آزمایشی بیشتری را پیشنهاد کردهاند.
جمعبندی
پژوهش جدید نشان میدهد که خودشیفتگی و رواندرمانی رابطهای پیچیدهتر از آن چیزی دارند که معمولاً تصور میشود.
رقابتجویی خودشیفتهوار با نگرش منفیتر نسبت به کمک روانشناختی ارتباط داشت. این رابطه تا حدی با احساس سرد نسبت به متخصصان سلامت روان همراه بود.
در مقابل، تحسینطلبی خودشیفتهوار با نگرش مثبتتر نسبت به کمک روانشناختی ارتباط نشان داد.
این یافتهها تأکید میکنند که خودشیفتگی یک ویژگی یکپارچه نیست. شکلهای مختلف آن میتوانند انگیزهها و واکنشهای متفاوتی ایجاد کنند.
از نظر بالینی نیز شناخت این تفاوتها میتواند اهمیت داشته باشد. فردی که از ارزیابی دیگران احساس تهدید میکند، ممکن است به رویکردی متفاوت از فردی نیاز داشته باشد که درمان را فرصتی برای رشد و پیشرفت میبیند.
با این حال، برای تعیین اینکه این ویژگیها واقعاً بر تصمیم افراد برای شروع یا ادامه درمان اثر میگذارند، به پژوهشهای طولی و بالینی بیشتری نیاز است.
شناسنامه و منبع مقاله علمی
عنوان اصلی مقاله:
Only the weak need help? The role of narcissistic rivalry in attitudes toward psychological help
نویسندگان:
Marta Rogoza، Marta Marchlewska، Zuzanna Molenda، Dominika Adamczyk
مرجع و مجله:
Personality and Individual Differences، جلد ۲۶۱، سال ۲۰۲۶، مقاله ۱۱۳۹۰۳
شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI):
DOI: 10.1016/j.paid.2026.113903
لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی:
مشاهده مقاله علمی در ScienceDirect
