با وجود افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت سلامت روان، دریافت خدمات تخصصی روانشناختی همچنان برای بخش قابل توجهی از جامعه با موانع اقتصادی، اجتماعی و ساختاری همراه است. هزینه جلسات درمان، محدودیت پوشش بیمهای، دشواری دسترسی جغرافیایی و نگرانی از قضاوت اطرافیان، از عواملی هستند که میتوانند مراجعه به روانشناس را به تأخیر بیندازند یا ادامه فرایند درمان را دشوار کنند. در چنین شرایطی، مسئله فقط نیاز افراد به خدمات سلامت روان نیست؛ بلکه امکان دریافت درمانی مؤثر، مستمر و متناسب با نیاز آنها نیز اهمیت دارد.
دکتر الهه هاشمی، روانشناس بالینی و رواندرمانگر، در گفتوگو با روان۲۴ با تأکید بر ضرورت دسترسی عادلانه به خدمات سلامت روان، معتقد است وجود روانشناس، روانپزشک یا مرکز مشاوره بهتنهایی به معنای دسترسی واقعی جامعه به درمان نیست. به گفته او، فرد باید بتواند در زمان مناسب، با هزینه قابل تحمل و نزد متخصص واجد صلاحیت خدمات دریافت کند و امکان ادامه درمان را نیز داشته باشد.
شکاف درمان؛ فاصله میان نیاز و دریافت خدمات
یکی از چالشهای مهم نظام سلامت روان، فاصله میان افرادی است که به خدمات تخصصی نیاز دارند و کسانی که در عمل این خدمات را دریافت میکنند. بر اساس مطالعه ملی و استانی بار اختلالات روانی در ایران که در سال ۲۰۲۴ در نشریه «The Lancet Global Health» منتشر شد، با وجود اجرای برنامه ادغام خدمات سلامت روان در مراقبتهای اولیه، شناسایی و استفاده از خدمات همچنان با محدودیت روبهروست و حدود دو سوم افراد دارای اختلالات روانی هیچگونه خدماتی برای مشکلات سلامت روان خود دریافت نمیکنند.
این شکاف نشان میدهد که افزایش آگاهی درباره اختلالات روانشناختی، بدون فراهم کردن زیرساختهای لازم برای مراجعه و درمان، نمیتواند به بهبود کامل وضعیت سلامت روان منجر شود.
هاشمی در این زمینه میگوید: «دسترسی زمانی معنا پیدا میکند که فرد بتواند در زمان مناسب، با هزینه قابل تحمل، به متخصص واجد صلاحیت مراجعه کند و امکان ادامه درمان را نیز داشته باشد.»
هزینه درمان، مانعی برای تداوم رواندرمانی
درمان روانشناختی در بسیاری از موارد به یک جلسه یا مداخله کوتاهمدت محدود نمیشود. برخی مشکلات، بهویژه اختلالات مزمن، مسائل پیچیده بینفردی و مشکلات مرتبط با تروما، ممکن است به فرایندی مستمر و متناسب با شرایط فرد نیاز داشته باشند.
در چنین وضعیتی، هزینه جلسات میتواند بر تصمیم فرد برای شروع درمان و مهمتر از آن، ادامه آن تأثیر بگذارد. به تعویق انداختن مراجعه، کاهش تعداد جلسات، ایجاد وقفه در فرایند درمان یا قطع زودهنگام آن، از پیامدهای احتمالی فشار اقتصادی بر مراجعان است.
دکتر هاشمی با اشاره به این مسئله تأکید میکند که خدمات سلامت روان نباید به خدمتی لوکس تبدیل شوند که تنها گروهی از افراد با توان اقتصادی بالاتر امکان استفاده مستمر از آن را داشته باشند. از نگاه او، توسعه پوشش بیمهای واقعی و مؤثر برای خدمات رواندرمانی و مشاوره تخصصی یکی از ضرورتهای نظام سلامت است.
انگ اجتماعی و ترس از مراجعه
در کنار هزینهها، نگرشهای اجتماعی نیز میتوانند مانع کمکخواهی افراد شوند. در برخی محیطهای خانوادگی و اجتماعی، مراجعه به روانشناس همچنان با برداشتهایی مانند ضعف شخصیتی یا ناتوانی در مدیریت زندگی همراه است. نگرانی از قضاوت دیگران یا افشای مسائل شخصی نیز ممکن است افراد را از مراجعه بازدارد.
هاشمی معتقد است رواندرمانی نباید صرفاً به افرادی محدود دانسته شود که با اختلال روانپزشکی شدید مواجهاند. مشکلات تکرارشونده در روابط عاطفی، دشواری در مدیریت هیجانات، فرسودگی شغلی و چالش در تصمیمگیری نیز میتوانند از جمله موضوعاتی باشند که فرد برای مواجهه با آنها از خدمات روانشناختی بهره میگیرد.
دسترسی عادلانه، بخشی از سلامت عمومی
بهبود دسترسی به خدمات سلامت روان به مجموعهای از اقدامات نیاز دارد؛ از توسعه پوشش بیمهای و تقویت خدمات در نظام مراقبتهای اولیه گرفته تا گسترش خدمات جامعهمحور و کاهش موانع فرهنگی مراجعه.
از نگاه دکتر هاشمی، سلامت روان نباید تنها زمانی مورد توجه قرار بگیرد که فرد به نقطه بحران رسیده است. فراهم کردن امکان دریافت خدمات علمی، باکیفیت و مستمر برای افراد، بخشی از مسئولیت نظام سلامت و سیاستگذاری اجتماعی است؛ ضرورتی که آثار آن تنها به فرد محدود نمیماند و بر خانواده و جامعه نیز تأثیر میگذارد.
