سیده مهسا سادات
در دنیای امروز، فیلم و سریال‌ها فقط وسیله‌ای برای سرگرمی نیستند. آنها بستری ارزشمند برای بازتاب دغدغه‌های انسانی و شناخت هیجانات ما هستند. بسیاری از افراد هنگام تماشای یک داستان، فرصت پیدا می‌کنند تا با لایه‌های پنهان ذهن و رفتار انسان آشنا شوند. این تجربه معمولاً هم آموزنده است و هم آرام‌بخش. از سوی دیگر، کارگردانان و بازیگران تلاش می‌کنند پیچیدگی‌های روان انسان را با زبان تصویر نشان دهند. این رویکرد، جذابیت داستان را بیشتر می‌کند و ارتباط عمیق‌تری میان اثر و مخاطب می‌سازد. به همین دلیل، بسیاری از آثار ماندگار سینما به‌خاطر نگاه روان‌شناختی‌شان شناخته می‌شوند.
انتشار فهرستی از فیلم‌ها و سریال‌های روانشناسی در وب‌سایت «روانشناسان» اقدامی ارزشمند است. این مجموعه به علاقه‌مندان کمک می‌کند آثار برجسته را بهتر بشناسند و تجربه تماشای خود را غنی‌تر کنند. چنین معرفی‌هایی پلی میان هنر و علم روانشناسی ایجاد می‌کند و به فهم بهتر ذهن و رفتار انسان کمک می‌کند. فیلم Sinister نیز نمونه‌ای از آثاری است که ثابت می‌کند سینما می‌تواند بستری برای شناخت عمیق ذهن انسان باشد.
مشخصات فیلم
عنوان انگلیسی: Sinister
عنوان فارسی: شوم
سال اکران: ۲۰۱۲
کارگردان: اسکات دریکسون (Scott Derrickson)
تهیه‌کننده: جیسون بلوم (Jason Blum)
نویسندگان: اسکات دریکسون، سی. رابرت کارگیل (C. Robert Cargill)
بازیگران اصلی: ایتن هاوک (Ethan Hawke)، جولییت ریلنس (Juliet Rylance)، جیمز رانسون (James Ransone)، فرد تامپسون (Fred Thompson)
خلاصه فیلم
«شوم» داستان نویسنده‌ای جنایی‌نویس به نام الیسون آسوُلت را روایت می‌کند که برای نوشتن کتاب جدیدش، مجموعه‌ای از فیلم‌های ۸ میلی‌متری متعلق به خانواده‌های قربانی قتل را در خانه جدیدش پیدا می‌کند. تحقیق در این تصاویر او را با موجودی اسطوره‌ای و ماورایی به نام باگول روبه‌رو می‌کند؛ موجودی که از طریق تصاویر وارد زندگی خانواده‌ها شده و باعث نابودی آنها می‌شود.
فیلم با فضاسازی وهم‌آلود، تعلیق روانی و روایت تدریجی ترس، تجربه‌ای عمیق و تکان‌دهنده خلق می‌کند.
جنبه‌های روانشناختی فیلم
وسواس و اعتیاد به موفقیت: الیسون برای بازگشت به اوج شهرت، به شکل وسواس‌گونه‌ای درگیر تحقیقاتش می‌شود و نشانه‌های هشداردهنده را نادیده می‌گیرد. این رفتار نمونه‌ای از «کوری انگیزشی» و اعتیاد به موفقیت است.
اضطراب و اختلال خواب: تماشای فیلم‌های قتل موجب اختلال در خواب، کابوس‌ها، توهمات بصری و تحریک‌پذیری می‌شود؛ علائمی مشابه با اضطراب ناشی از مواجهه با محرک‌های آسیب‌زا.
تأثیر محیط بر ذهن انسان: خانه‌ی جدید، با تاریخچه تاریک و فضای ناآرامش، باعث تقویت ترس، بدبینی و رفتارهای اجتنابی شخصیت‌ها می‌شود؛ مفهومی که در روانشناسی محیطی به عنوان «اثر مکان» شناخته می‌شود.
آسیب‌پذیری کودکان: کودکان در فیلم به‌راحتی تحت تأثیر حضور باگول قرار می‌گیرند و رفتارهای نگران‌کننده نشان می‌دهند. این موضوع با یافته‌های روانشناسی کودک درباره تقلیدپذیری و حساسیت هیجانی سازگار است.
سایه‌روان و بخش تاریک شخصیت: الیسون با سایه‌ی روان خود – شامل جاه‌طلبی، میل به شهرت و بی‌توجهی به خانواده – مواجه می‌شود؛ مفهومی برگرفته از نظریه یونگ.
نقاط قوت فیلم
– خلق تعلیق روانی مداوم و غیرکلیشه‌ای
– استفاده هوشمندانه از فیلم‌های ۸ میلی‌متری برای واقعی‌کردن ترس
– بازی درخشان ایتن هاوک در نقش فردی مضطرب و وسواس‌گونه
– فضاسازی قوی و نمایش لایه‌های روانی ترس
– موسیقی و طراحی صدا که تنش دائمی ایجاد می‌کند
نقاط ضعف فیلم
– اتکا به برخی جامپ‌اسکرهای قابل پیش‌بینی
– توضیح ناکافی درباره پیشینه اسطوره‌ای باگول
– بار روایی سنگین برای مخاطبان غیرعلاقه‌مند به ژانر روانشناختی
– کم‌عمق بودن شخصیت‌پردازی برخی شخصیت‌های خانواده
نظرات تخصصی
راجر ایبرت – منتقد برجسته سینما: ایبرت «Sinister» را فیلمی ترسناک با توانایی بالای «ایجاد ترس از طریق واقع‌نمایی» توصیف می‌کند و بازی ایتن هاوک را نقطه قوت فیلم می‌داند.
جاناتان بروم – تحلیل‌گر سینما: بروم معتقد است فیلم ترکیب موفقی از ترس روانشناختی و ماورایی ارائه می‌دهد، اما در بخش‌هایی بیش از حد به عناصر فراطبیعی تکیه می‌کند.
امیلی تیلور – روان‌شناس و منتقد فیلم: تیلور می‌گوید «شوم» فراتر از یک فیلم ترسناک معمولی است، زیرا نشان می‌دهد فشار روانی چگونه می‌تواند منطق و امنیت خانواده را قربانی کند. ضعف اصلی را نیز فقدان توضیح کافی درباره باگول می‌داند.
