ستایش ایدی زاده
بسیاری از مردم بر این باورند که افت حافظه و کاهش توانمندیهای شناختی، بخش اجتنابناپذیر و طبیعی از فرایند سالمندی است. با این حال، گروه خاصی از سالمندان که در ادبیات علمی تحت عنوان سوپریجرها (SuperAgers) شناخته میشوند، این دیدگاه سنتی را کاملاً به چالش کشیدهاند. سوپریجرها افرادی در دهه ۸۰ و ۹۰ زندگی خود هستند که توانایی عملکرد حافظه آنها با افراد ۲۰ تا ۳۰ سال جوانتر از خود یعنی افراد ۵۰ تا ۶۰ ساله همسطح یا حتی برتر است.
سالها است که دانشمندان و روانشناسان حوزه شناختی به دنبال کشف ویژگیهای بیولوژیکی، عصبشناختی و روانی-اجتماعی این افراد هستند. تا به امروز یک پرسش اساسی در روانشناسی سالمندی وجود داشته است: آیا سوپریجرها صرفاً افراد خوششانسی هستند که ژنهای خطر ابتلا به آلزایمر را به ارث نبردهاند؟ جدیدترین تحقیقات علمی پاسخهای غافلگیرکنندهای به این سوال دادهاند.
ژنتیک آلزایمر و توانمندی حافظه در سوپریجرها
پژوهشگران مرکز تحقیقات سالمندی سالم و آلزایمر (HAARC) در دانشگاه شیکاگو با همکاری موسسه تحقیقات ژنومیک ترجمهای (TGen)، گستردهترین مطالعه ژنتیکی را روی گروهی از سوپریجرها انجام دادند. نتایج این پژوهش که در مجله علمی Alzheimer’s Research & Therapy به چاپ رسیده است، فرضیه شانس ژنتیکی را رد میکند.
دانشمندان با بررسی دقیق آزمایشهای DNA و تحلیل ژن APOE (که قویترین عامل خطر ژنتیکی برای آلزایمر محسوب میشود) و همچنین محاسبه «امتیاز خطر چندژنی» (Polygenic Risk Scores)، دریافتند که سوپریجرها از نظر ریسک ژنتیکی ابتلا به آلزایمر تفاوت چشمگیری با سایر افراد همسن خود که عملکرد شناختی معمولی دارند، ندارند.
یافتههای کلیدی پژوهش ژنتیک سالمندی
-
عدم تفاوت در پروفایل ژنتیکی: سوپریجرها و افراد عادی با عملکرد شناختی متوسط، دارای میزان مشابهی از واریانتهای ژنتیکی مرتبط با آلزایمر هستند.
-
عدم وابستگی حافظه به ژن APOE: داشتن حافظه فوقالعاده در ۸۰ سالگی صرفاً ناشی از پایین بودن خطر ژنتیکی به ارث رسیده نیست.
-
نبود واریانتهای نادر محافظتی: واریانتهای ژنتیکی نادری که قبلاً تصور میشد نقش محافظتی در برابر آلزایمر دارند، در سوپریجرها بیشتر از افراد عادی مشاهده نشد.
فراتر از ژنتیک: عوامل محافظتی روانشناختی و زیستی
دکتر امی روگالسکی (Emily Rogalski)، مدیر مرکز HAARC و بنیانگذار مفهوم سوپرایژینگ در سال ۲۰۰۸، تاکید میکند که حفظ سلامت شناختی بسیار فراتر از کاهش خطر بیماری آلزایمر است. نبود عوامل خطر به معنای وجود عوامل محافظتی فعال نیست؛ بنابراین راز اصلی حافظه فوقالعاده سوپریجرها را باید در مکانیسمهای محافظتی غیرژنتیکی جستجو کرد.
بر اساس این پژوهش، عوامل ژنتیکی آلزایمر پیشبینیکننده حافظه فوقالعاده نیستند. در مقابل، ترکیب سبک زندگی، محافظت عصبی و سلامت روانی-اجتماعی بهعنوان عامل اصلی حافظه فوقالعاده (SuperAging) شناخته میشوند.
حوزههای جدید پژوهشی در روانشناسی و سلامت مغز
با رد فرضیه ژنتیکی محض، محققان تمرکز خود را بر یک الگوی چندبعدی و جامع معطوف کردهاند. این رویکرد به دنبال ارزیابی عوامل زیر در حفظ سلامت مغز است:
-
سبک زندگی و انعطافپذیری روانی: رفتارهای بهداشتی، فعالیتهای فکری مداوم و روابط اجتماعی قوی.
-
ایمنیشناسی و التهاب مغزی: بررسی پروفایل سیستم ایمنی و میزان التهاب عصبی.
-
الگوهای خواب و بازسازی مغز: کیفیت خواب عمیق و تاثیر آن بر پاکسازی توکسینهای مغزی.
-
تابآوری عصبی (Neuro-resilience): توانایی مغز در بازسازی و حفظ پیوندهای سیناپسی با وجود افزایش سن.
آیا افت حافظه در سالمندی اجتنابناپذیر است؟
یکی از مهمترین پیامهای امیدبخش روانشناسی سالمندی این است که زوال حافظه سرنوشت حتمی پیری نیست. برخی افراد میتوانند و توانستهاند حافظه شاداب و جوان خود را تا سنین بسیار بالا حفظ کنند.
دکتر آنا کاپوانو (Ana Capuano) و دکتر مت هونتلمن (Matt Huentelman) از پژوهشگران ارشد این طرح اشاره میکنند که فهم راهبردهای زیستی و رفتاری سوپریجرها میتواند به ارائه دستاوردهای شخصیسازیشده برای ارتقای سلامت مغز تمام افراد جامعه کمک کند.
شناسنامه و منبع مقاله علمی
-
عنوان اصلی مقاله: SuperAging is not the inverse of common-variant Alzheimer’s risk: evidence across genetic ancestries
-
نویسندگان: Ignazio Stefano Piras, Ana Werneck Capuano, Amanda Cook Maher, Matt J. Huentelman, Emily Rogalski et al.
-
مرجع و مجله: Alzheimer’s Research & Therapy / گزارش شده در پایگاه خبررسانی ScienceDaily
-
شماره ثبت مقاله (PMCID / DOI): DOI: 10.1186/s13195-026-02124-2
-
لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: https://www.sciencedaily.com/releases/2026/07/260723084045.htm
