آیا یک ربات تلگرامی می‌تواند به مدیریت استرس کمک کند؟

تلگرام فقط فضایی برای گفت‌وگو، دنبال‌کردن کانال‌ها و تبادل پیام نیست؛ پژوهشگران از این پیام‌رسان برای ساخت ابزارهای دیجیتال سلامت روان نیز استفاده می‌کنند. یک مطالعه تازه، تجربه استفاده از رباتی تلگرامی برای مدیریت استرس را بررسی کرده و نشان داده است که زمان ارسال تمرین‌ها، وضعیت عاطفی کاربر و میزان تعامل با ربات، در تجربه افراد نقش مهمی دارند.

به گزارش روان۲۴، پژوهشگران در مطالعه‌ای که ۲۷ اکتبر ۲۰۲۶ در مجله «عوامل انسانی در پژوهش‌های اینترنتی پزشکی» منتشر شد، تجربه استفاده از رباتی به نام «مینت» را بررسی کردند. این ربات تمرین‌های کوتاه مدیریت استرس را از طریق تلگرام به کاربران ارائه می‌دهد. هدف پژوهش، سنجش اثربخشی بالینی ربات نبود؛ پژوهشگران می‌خواستند بفهمند افراد در زندگی روزمره چگونه با چنین ابزاری تعامل می‌کنند و چه عواملی آن‌ها را به ادامه استفاده یا کنارگذاشتن آن سوق می‌دهد.

ربات مینت چگونه کار می‌کند؟

مینت نام کوتاه سامانه‌ای برای ارائه مداخله‌های کوتاه مدیریت تنش است. این ربات تمرین‌هایی کمتر از پنج دقیقه در اختیار کاربران می‌گذارد و از روش‌هایی مانند تنفس کنترل‌شده، بازنگری شناختی، تصویرسازی ذهنی و تقویت هیجان مثبت کمک می‌گیرد.

کاربران می‌توانند از طریق ربات، وضعیت خلق‌وخو، میزان استرس، خواب و فعالیت بدنی خود را ثبت کنند. همچنین امکان انتخاب تمرین‌ها به‌صورت مستقل وجود دارد؛ یعنی فرد می‌تواند به‌جای انتظار برای دریافت پیام، خودش تمرین موردنظر را انتخاب کند.

پنج پژوهشگر چهار هفته با ربات کار کردند

پنج پژوهشگر حوزه سلامت دیجیتال به مدت چهار هفته، در ژوئن ۲۰۲۵، از ربات مینت استفاده کردند. آن‌ها در طول این دوره تجربه‌های روزانه، میزان استرس و واکنش‌های خود به تمرین‌ها را ثبت کردند. پژوهشگران سپس یادداشت‌ها و گفت‌وگوهای گروهی را تحلیل کردند تا الگوهای مشترک تجربه کاربران را بشناسند.

نتایج این بررسی شش موضوع اصلی را نشان داد. زمان ارسال پیام، تناسب تمرین با وضعیت عاطفی، تداوم ارتباط، توجه به روش‌های مقابله‌ای قبلی و واکنش کاربران به یادآورها از مهم‌ترین موضوعات بودند.

زمان ارسال پیام اهمیت دارد

یکی از یافته‌های مطالعه نشان داد که زمان دریافت تمرین می‌تواند تجربه کاربر را تغییر دهد. گاهی ربات درست زمانی پیام می‌فرستاد که فرد مشغول کار یا استراحت بود. در چنین شرایطی، حتی یک تمرین کوتاه نیز ممکن بود به‌جای آرامش، احساس مزاحمت ایجاد کند.

وضعیت عاطفی فرد نیز اهمیت داشت. برای مثال، تمرین تصویرسازی درباره بهترین نسخه خود ممکن بود در روزهای آرامش‌بخش انگیزه ایجاد کند؛ اما در زمان ناراحتی شدید، فاصله میان شرایط فعلی و تصویر آرمانی می‌توانست احساس ناکامی را افزایش دهد. در مقابل، تمرین تنفس کنترل‌شده برای برخی افراد ساده‌تر و قابل‌استفاده‌تر بود.

کاربران به تعامل دوطرفه نیاز دارند

پژوهشگران دریافتند کاربران فقط به دریافت تمرین‌های آماده نیاز ندارند؛ آن‌ها انتظار دارند ربات به پاسخ‌ها و تجربه‌های قبلی‌شان نیز توجه کند. ثبت مداوم اطلاعات بدون دریافت بازخورد روشن، برای بعضی شرکت‌کنندگان حس انجام تکلیف ایجاد می‌کرد.

پژوهشگران معتقدند ابزارهای سلامت روان دیجیتال باید نوعی تداوم ارتباط ایجاد کنند. برای مثال، ربات می‌تواند به ثبت‌های قبلی کاربر اشاره کند، تغییرات را به او نشان دهد و تمرین‌های بعدی را با تجربه‌های گذشته هماهنگ کند.

در روزهای پراسترس، تعامل کمتر می‌شود

یکی دیگر از یافته‌های مهم مطالعه این بود که شرکت‌کنندگان در دوره‌های پراسترس کمتر سراغ ربات می‌رفتند. زمانی که افراد بیش از همیشه به حمایت نیاز داشتند، انجام تمرین‌ها و ثبت اطلاعات روزانه برایشان دشوارتر می‌شد.

این نتیجه یک نکته مهم برای طراحان ابزارهای سلامت روان دارد: سکوت یا بی‌پاسخ‌ماندن کاربر همیشه به معنای بی‌علاقگی نیست. گاهی فرد در شرایطی قرار دارد که حتی انجام یک فعالیت کوتاه نیز برایش انرژی زیادی می‌خواهد.

روش‌های شخصی مقابله با استرس همچنان اهمیت دارند

شرکت‌کنندگان در بسیاری از موقعیت‌ها، روش‌های آشنای خود را به تمرین‌های ربات ترجیح می‌دادند. پیاده‌روی، دویدن، گوش‌دادن به موسیقی، مطالعه و سرگرمی‌های موردعلاقه از جمله راهکارهایی بودند که آن‌ها برای کاهش تنش به کار می‌گرفتند.

پژوهشگران بر همین اساس پیشنهاد کردند ابزارهای دیجیتال به‌جای جایگزینی روش‌های شخصی افراد، آن‌ها را تقویت کنند. یک ربات مدیریت استرس زمانی کاربردی‌تر خواهد بود که تجربه و ترجیحات کاربر را در نظر بگیرد.

آیا ربات تلگرامی می‌تواند جای درمانگر را بگیرد؟

این مطالعه چنین نتیجه‌ای ارائه نمی‌کند. پژوهشگران فقط تجربه پنج متخصص حوزه سلامت دیجیتال را در یک دوره چهار هفته‌ای بررسی کردند و هدف آن‌ها سنجش اثربخشی بالینی ربات نبود. بنابراین، یافته‌ها ثابت نمی‌کنند که استفاده از مینت استرس یا اختلالات روانی را درمان می‌کند.

بااین‌حال، نتایج مطالعه برای طراحی ابزارهای آینده سلامت روان اهمیت دارند. ربات‌های تلگرامی می‌توانند تمرین‌های کوتاه و دسترس‌پذیر ارائه دهند؛ اما طراحان باید به زمان مناسب، شرایط عاطفی، بازخورد شخصی و حفظ انگیزه کاربران توجه کنند.

این پژوهش نشان می‌دهد موفقیت ابزارهای دیجیتال سلامت روان فقط به کیفیت تمرین‌ها وابسته نیست. چنین ابزارهایی باید با زندگی واقعی افراد هماهنگ شوند و به‌جای افزودن یک وظیفه تازه، در لحظه مناسب به آن‌ها کمک کنند.

تصویر اختصاصی مقاله

ربات تلگرامی و تمرین‌های کوتاه مدیریت استرس در زندگی روزمره.

شناسنامه و منبع مقاله علمی

• عنوان اصلی مقاله: Insights on Designing the MINT (Micro-Interventions for Navigating Tension) Chatbot System for Stress Management: Collaborative Autoethnography

• نویسندگان: مارکو بولپانی، سوفیا آستریا پیفر، مارکو پوتسا، مونِسو مامینی‌مینی و سیلویا گابریلی

• مرجع و مجله: عوامل انسانی در پژوهش‌های اینترنتی پزشکی، سال ۲۰۲۶، جلد ۱۳

• شماره ثبت مقاله (DOI): ۱۰.۲۱۹۶/۸۹۸۷۶