استفاده زیاد از شبکه‌های اجتماعی تمرکز دانشجویان را مختل می‌کند؟

حضور مداوم در شبکه‌های اجتماعی ممکن است فقط زمان دانشجویان را نگیرد؛ این عادت می‌تواند با حواس‌پرتی ذهنی، افکار خودکار و بی‌قراری هیجانی نیز ارتباط داشته باشد. پژوهشی تازه نشان می‌دهد هرچه دانشجویان زمان بیشتری در شبکه‌های اجتماعی سپری می‌کنند، بیشتر از سرگردانی ذهن و آشفتگی شناختی گزارش می‌دهند.

به گزارش روان۲۴، پژوهشی که در اکتبر ۲۰۲۶ در نشریه «مطالعات فرهنگ و آموزش» منتشر شد، ارتباط میان استفاده از شبکه‌های اجتماعی، سرگردانی ذهن و برانگیختگی‌های هیجانی و شناختی را در دانشجویان بررسی کرده است. پژوهشگران در این مطالعه داده‌های ۹۰۴ دانشجو را تحلیل کردند.

شبکه‌های اجتماعی چه تغییری در ذهن دانشجویان ایجاد می‌کنند؟

پژوهشگران در این مطالعه سه موضوع را بررسی کردند: مدت استفاده از شبکه‌های اجتماعی، میزان سرگردانی ذهن و سطح برانگیختگی‌های هیجانی و فکری. آن‌ها برای گردآوری داده‌ها از پرسش‌نامه‌های خودگزارشی استفاده کردند. بنابراین، یافته‌ها بر تجربه و گزارش خود دانشجویان تکیه دارند و نه بر اندازه‌گیری مستقیم فعالیت مغز یا ثبت لحظه‌ای رفتار دیجیتال.

نتایج نشان داد دانشجویانی که زمان بیشتری در شبکه‌های اجتماعی می‌گذراندند، بیشتر از حواس‌پرتی ذهنی و افکار خودکار خبر می‌دادند. همچنین این گروه سطوح بالاتری از برانگیختگی هیجانی و فکری را گزارش کردند. به بیان ساده، ذهن این افراد بیشتر درگیر افکار و محرک‌های مختلف می‌شد و حفظ تمرکز برایشان می‌توانست دشوارتر باشد.

سرگردانی ذهن چیست و چرا اهمیت دارد؟

سرگردانی ذهن زمانی اتفاق می‌افتد که توجه فرد از فعالیت اصلی فاصله می‌گیرد و به سمت افکار نامرتبط، خاطرات، نگرانی‌ها یا خیال‌پردازی‌ها می‌رود. برای مثال، دانشجویی را تصور کنید که هنگام مطالعه یک فصل از کتاب، ناگهان به پیام‌های دریافتی، اتفاقات روز یا محتوایی که در شبکه‌های اجتماعی دیده فکر می‌کند.

این تجربه همیشه منفی نیست. گاهی ذهن آزادانه میان ایده‌ها حرکت می‌کند و زمینه خلاقیت یا حل مسئله را فراهم می‌سازد. بااین‌حال، اگر این وضعیت مکرر و خارج از کنترل رخ دهد، ممکن است یادگیری و انجام فعالیت‌های نیازمند تمرکز را دشوار کند.

افکار خودکار چگونه با استفاده از شبکه‌های اجتماعی ارتباط پیدا می‌کنند؟

یکی از یافته‌های مهم پژوهش به نقش افکار خودکار و بی‌قراری ذهنی مربوط بود. تحلیل پژوهشگران نشان داد این دو عامل بخشی از ارتباط میان استفاده از شبکه‌های اجتماعی و برانگیختگی‌های روان‌شناختی را توضیح می‌دهند.

افکار خودکار بدون تلاش آگاهانه وارد ذهن می‌شوند. گاهی این افکار به موضوعی که فرد در حال انجام آن است ارتباطی ندارند. برای نمونه، دانشجو ممکن است هنگام نوشتن مقاله، پی‌درپی به یک گفت‌وگوی آنلاین یا محتوای تازه‌ای که هنوز ندیده فکر کند.

این وضعیت می‌تواند توجه را میان فعالیت‌های مختلف تقسیم کند. در نتیجه، فرد برای بازگشت به کار اصلی به تلاش ذهنی بیشتری نیاز دارد.

آیا این پژوهش ثابت می‌کند شبکه‌های اجتماعی تمرکز را از بین می‌برند؟

خیر. یافته‌های این مطالعه از وجود ارتباط میان استفاده بیشتر از شبکه‌های اجتماعی و گزارش حواس‌پرتی ذهنی حمایت می‌کنند؛ اما به‌تنهایی رابطه علت و معلولی را اثبات نمی‌کنند.

برای مثال، ممکن است استفاده زیاد از شبکه‌های اجتماعی به افزایش حواس‌پرتی کمک کند. از سوی دیگر، افرادی که از ابتدا بی‌قراری ذهنی بیشتری دارند، شاید بیشتر به سراغ شبکه‌های اجتماعی بروند. احتمال دارد عوامل دیگری مانند فشار تحصیلی، کیفیت خواب یا ویژگی‌های فردی نیز در این ارتباط نقش داشته باشند.

پژوهشگران همچنین از پرسش‌نامه‌های خودگزارشی استفاده کردند. این روش ممکن است تحت تأثیر حافظه، برداشت شخصی و دقت پاسخ‌دهندگان قرار بگیرد. بنابراین، مطالعات طولی و آزمایش‌های کنترل‌شده می‌توانند تصویر دقیق‌تری از این رابطه ارائه دهند.

مدیریت استفاده دیجیتال؛ فراتر از کاهش زمان صفحه‌نمایش

نتایج پژوهش نشان می‌دهد برای بررسی تأثیر شبکه‌های اجتماعی، فقط شمردن ساعت‌های استفاده کافی نیست. نوع درگیری ذهنی با محتوا و تأثیر آن بر توجه نیز اهمیت دارد.

دانشجویان می‌توانند برای مدیریت بهتر توجه خود چند راهکار ساده را امتحان کنند:

• هنگام مطالعه، اعلان‌های غیرضروری تلفن همراه را خاموش کنند.

• برای بررسی شبکه‌های اجتماعی زمان مشخصی در نظر بگیرند.

• فعالیت‌های درسی را در بازه‌های زمانی مشخص و همراه با استراحت کوتاه انجام دهند.

• هنگام مطالعه، تلفن همراه را دور از دسترس قرار دهند.

• در پایان روز بررسی کنند چه موقعیت‌هایی بیشتر باعث حواس‌پرتی آن‌ها شده است.

این راهکارها جایگزین ارزیابی تخصصی نیستند، اما می‌توانند به ایجاد عادت‌های دیجیتال آگاهانه‌تر کمک کنند.

جمع‌بندی

پژوهش تازه نشان می‌دهد استفاده بیشتر از شبکه‌های اجتماعی با سرگردانی ذهن، افکار خودکار و برانگیختگی هیجانی و فکری بالاتر در میان دانشجویان ارتباط دارد. این یافته‌ها اهمیت توجه به کیفیت استفاده از رسانه‌های دیجیتال را برجسته می‌کنند.

بااین‌حال، نباید هر نوع استفاده از شبکه‌های اجتماعی را آسیب‌زا دانست. مسئله اصلی زمانی شکل می‌گیرد که استفاده دیجیتال با فعالیت‌های روزمره، تمرکز یا تنظیم هیجان تداخل پیدا کند. برای شناخت دقیق‌تر این رابطه، پژوهش‌های آینده باید نقش تفاوت‌های فردی و الگوهای مختلف استفاده از رسانه‌ها را نیز بررسی کنند.

شناسنامه و منبع مقاله علمی

• عنوان اصلی مقاله: Social Media Engagement and Cognitive Functions: Exploring Social Media, Mind Wandering, and Overexcitability in Higher Education

• نویسندگان: طارق ان. محمد عبدالرحیم و شیب صالح

• مرجع و مجله: نشریه تخیل، شناخت و شخصیت

• تاریخ انتشار آنلاین: ۷ اکتبر ۲۰۲۶

• شماره ثبت مقاله (DOI): ۱۰.۱۱۷۷/۰۲۷۶۲۳۶۶۲۶۱۴۹۲۶۸۴

• لینک دسترسی مستقیم به مقاله علمی: https://doi.org/10.1177/02762366261492684